Đọc hiểu văn xuôi: Tìm ngọc của tâm hồn

Thảo luận trong 'Trao đổi, thảo luận' bắt đầu bởi Hoài An, 22/11/14.

Lượt xem: 196

  1. Hoài An Điều hành viên

    GD&TĐ - Đọc hiểu văn xuôi theo hướng đề thi Ngữ văn 2014 trở về đúng bản chất hoạt động tiếp nhận văn học tôn trọng cảm nhận chủ quan người đọc.


    Dạy và đọc hiểu tác phẩm tự sự, đi tìm vẻ đẹp viên ngọc ẩn giấu nơi tâm hồn con người như thế nào khi đề bài nghị luận chỉ hỏi về văn xuôi hoặc thơ?

    Tác phẩm tự sự

    Không như thơ, tác phẩm tự sự phản ánh hiện thực cuộc sống và con người, giới tự nhiên khá khách quan. Nhà văn, thư ký của thời đại, phát hiện, khám phá những ý nghĩa xã hội, con người, đời sống trong cấu trúc hình tượng và hệ thống ngôn ngữ nghệ thuật. Các tầng ý nghĩa xã hội, con người và thời đại được tích hợp trong hình tượng nghệ thuật của tác phẩm văn học.

    Thế giới hình tượng, dù hư cấu ít hay nhiều, đều được miêu tả chi tiết và sống động, được lý giải thuyết phục các xung đột. Sự vận động của cốt truyện và diễn biến quan hệ các nhân vật bao giờ cũng xảy ra trong không gian, thời gian của một xã hội giống như thật.

    Bức tranh đời sống và con người không bị giới hạn, quy mô văn bản và dung lượng hiện thực, phương thức biểu đạt và màu sắc ngôn ngữ tạo nên sự phong phú và đa dạng tác phẩm tự sự theo thời đại.

    Cho dù không thể phân biệt rạch ròi về thể loại nhưng không ai còn nghi ngờ khả năng khám phá và phản ánh hiện thực đời sống và số phận cá nhân của tác phẩm tự sự.

    Nhà văn có thể chỉ quan tâm một khoảnh khắc (truyện ngắn) hay một đời, nhiều cuộc đời (tiểu thuyết); có thể thu nhỏ hay mở rộng thời gian, không gian; có thể kể về đời sống thực đang diễn ra hoặc ảo viễn; có thể chọn những phương thức biểu đạt và thủ pháp ngôn ngữ linh hoạt theo ý tưởng...

    Tài năng và tâm huyết đã giúp họ sáng tạo những tác phẩm tự sự bất hủ, nổi tiếng sống mãi với thời gian.

    Con đường đọc hiểu tác phẩm tự sự

    Giải mã những kí hiệu ngôn ngữ nghệ thuật bằng vốn sống, kinh nghiệm cá nhân để làm rõ các giá trị thẩm mĩ, giá trị tư tưởng nhà văn muốn gửi đến bạn đọc là cách đọc hiểu đúng đắn. Cảm nhận tác phẩm văn xuôi trong và ngoài nhà trường phổ thông không thể thoát ly văn bản ngôn từ, thế giới hình tượng, ý đồ nghệ thuật và ý nghĩa tư tưởng.

    Không đặt tác phẩm trong quan hệ với hoàn cảnh sáng tác, với xuất xứ và sự nghiệp cầm bút của tác giả thì không thể tìm ra nhiều thú vị của nhan đề, cốt truyện hay tên nhân vật cũng như đề tài, chủ đề.

    Nhà văn không vô tình khi sắp đặt và dẫn dắt các quan hệ nhân vật, hay sự vận động các chi tiết, tình tiết cốt truyện từ khi mở đầu đến kết thúc. Theo ngôn ngữ vai người kể chuyện để khám phá điểm nhìn trần thuật, cách thức biểu đạt, giọng điệu và cách sử dụng tiếng Việt trong tác phẩm.

    Làm thế nào để nhận ra và phân tích được ý nghĩa tường minh và hàm ẩn các yếu tố đó tùy thuộc cách thức đọc và vốn tri thức từng người.

    Đọc nhanh hay chậm, đọc giải trí hay học tập nghiên cứu cũng nhằm để hiểu cốt truyện, số phận nhân vật kết thúc thế nào; văn phong và nghệ thuật tự sự có gì hấp dẫn; truyện gợi ra điều gì về cuộc sống và con người.

    Người ta bỏ nhiều tiền mua truyện (mà không mua thơ) không phải vì truyện dễ đọc, dễ hiểu. Nhà văn tài năng đã bắc cây cầu ngôn ngữ để bạn đọc bước sang thế giới hình tượng nghệ thuật huyền diệu mà chỉ tác phẩm tự sự miêu tả và lý giải được sâu sắc.

    Người đọc như tìm thấy hình bóng và cả suy tư, vui buồn, cả âm mưu và hành động, lời nói và những day dứt, dự cảm sâu kín không lộ ra của tâm hồn mình.

    Sức cảm hóa của cái đẹp chân, thiện, mĩ của văn xuôi có thể chuyển lay thế giới quan và nhân sinh quan bạn đọc. Sống và làm theo như tiểu thuyết là cách đọc hiểu sai lầm của tuổi học trò thời nào cũng có.

    Quá trình đọc, tiếp nhận nhằm phát hiện, thông hiểu, nhận ra các lớp ý nghĩa tác phẩm tự sự rõ ràng cần thay đổi từ áp đặt hiểu theo, viết theo thầy cô hay tài liệu đến chủ động bày tỏ cảm thức của mình.

    Tìm ngọc của tâm hồn

    Con đường chiếm lĩnh các giá trị sống và giá trị nghệ thuật ở trường học phụ thuộc nhiều người định hướng. Giảng văn và đọc hiểu tác phẩm văn học không có gì mâu thuẫn về phương pháp tiếp nhận văn chương.

    Cách chọn tác phẩm và cách thức thi lâu nay cùng với trì trệ của giáo dục nước ta đã lấy đi sức hấp dẫn của văn chương, đẩy tác phẩm nghệ thuật vào bi kịch.

    Thầy và trò có thể bỏ quên không đọc nếu tác phẩm trong sách giáo khoa không dùng cho thi. Hơn chục sáng tác văn xuôi thi đại học đào lên bới lại; thời gian học 2 - 3 tiết chủ yếu là đoạn trích và sự dồn ép của chương trình Ngữ văn làm cho việc dạy và học văn càng bi hài.

    Sự mơ hồ đánh giá bài thi dựa theo văn mẫu hay tài liệu của một bộ phận giáo viên văn ngày một phổ biến nhưng chưa được lên án và điều chỉnh.

    Không có điều kiện đọc tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật, tác phẩm trọn vẹn, cho nên, không ít thầy cô và học trò đọc hiểu theo cách xem voi ngày xưa.

    Thầy cô không hiểu kiến trúc nhà sàn (ít cửa sổ, cửa bé để tránh rét) nên hùa vào ví ô cửa như số phận của nhân vật Mị, căn buồng như ngục tù, Mị như nô lệ (con dâu nhà nào thời nào không phải làm đủ việc như Mị) (Vợ chồng A Phủ); qua chi tiết Tràng (Vợ nhặt) vừa đi vừa tủm tỉm để bảo hắn thô kệch, dở hơi; hoặc bàn về chi tiết này mà bỏ qua những chi tiết quan trọng khác;

    Không gắn với hoàn cảnh viết tác phẩm nên võ đoán hoặc ít quan tâm đến người kể chuyện và ngôn ngữ nghệ thuật; đôi khi thiếu hiểu biết về tích hợp lịch sử, địa lý, hội họa …nên phân tích lan man, hời hợt, không đúng và không trúng.

    Những lệch pha có thật trong cảm nhận của người dạy như thế sẽ dẫn học trò (vốn đã ghét văn chương) đến hiểu lung tung, viết linh tinh hoặc chép bừa văn mẫu.

    Hàng chục lý do từ nhiều phía làm thầy không đam mê, trò ca thán khi đọc hiểu tác phẩm tự sự. Đã khi nào thầy cô Ngữ văn - bạn đọc đặc biệt - nhận ra sự non nớt khi cảm nhận hình tượng nhân vật hay thủ pháp nghệ thuật? Và có lúc nào đồng nghiệp hối tiếc giảng bài mà chưa đọc kỹ, chưa nắm cốt truyện, chưa hiểu hơn những gì trong tài liệu?

    Đề thi và đánh giá bài thi Ngữ văn từ 2014 đòi hỏi giám khảo phải có tầm tri thức và bản lĩnh để chấp nhận hiểu biết chủ quan, đa dạng và cá nhân, thậm chí không giống đáp án của thí sinh.

    Người thầy dạy văn mau chóng cải tiến phương pháp đọc hiểu, từ bỏ thói quen đánh giá hàn lâm đếm ý cho điểm, xem nhẹ văn phong diễn đạt để dẫn học sinh tìm ngọc đúng hướng, nhận biết và nghị luận thuyết phục vẻ đẹp nhân văn của tác phẩm.

    Sự gặp gỡ tri ngộ giữa nhà văn và bạn đọc đồng sáng tạo qua tác phẩm tự sự thể hiện năng lực cảm thụ văn học của thầy và trò. Trình độ thẩm định sáng tác nghệ thuật của học sinh tỉ lệ thuận với niềm hạnh phúc của người dạy văn đọc văn.

    Hành trình đi tìm con người trong con người

    Hoạt động dạy và học để hiểu văn bản văn học phụ thuộc cảm quan và mục đích mỗi người. Đề thi theo hướng mở, đánh giá cũng mở nên cách đọc hiểu tác phẩm cũng cần linh hoạt. Không có phương pháp đọc hoàn hảo. Dưới đây là một vài gợi ý khi tiếp nhận tác phẩm tự sự.

    1. Đặt tác phẩm trong mối quan hệ với thời đại và hoàn cảnh sáng tác nhằm chỉ ra ảnh hưởng khách quan của ngữ cảnh đến nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.

    2. Đọc kỹ đoạn trích và cả tác phẩm, phân tích diễn biến các chi tiết, tình tiết, sự kiện, biến cố được sắp đặt để khái quát bức tranh hiện thực qua thế giới hình tượng, ngôn từ và các phương thức biểu đạt chủ đạo.

    3. Huy động tích hợp tri thức nhiều lĩnh vực khoa học, đời sống và con người khi giảng giải chi tiết ngoại hình, nội tâm, lời thoại và mối quan hệ giữa nhân vật với nhân vật, nhân vật với hoàn cảnh trong tình huống cụ thể, từ đó khám phá, nhận xét bình giá về nhân vật, về thành công, hạn chế của tác phẩm.

    4. Từ những ký hiệu ngôn ngữ để chỉ ra các lớp ý nghĩa xã hội, ý nghĩa nhân văn, ý nghĩa tư tưởng; chỉ ra giá trị nhận thức, giáo dục và thẩm mĩ của tác phẩm văn chương

    5. Tích hợp các tầng ý nghĩa của nhiều văn bản văn học, tích lũy tri thức liên môn người đọc - thầy cô và học sinh - sẽ tìm thấy vẻ đẹp tâm hồn, giá trị sống quý giá, cao thượng ở những con người nhà văn miêu tả. Đọc hiểu đúng tác phẩm văn chương, phải chăng cũng là cách tự làm tâm hồn mình giàu sang hơn?
    Nguồn: giaoducthoidai.vn
    Đang tải...

  2. Bình luận bằng Facebook

Chia sẻ trang này